Smrt osiguranika ili penzionera ne znači automatski prestanak svih prava koja proizlaze iz penzijskog i invalidskog osiguranja. Pod određenim zakonskim uslovima članovi njegove porodice mogu ostvariti pravo na porodičnu penziju, ali visina primanja i trajanje tog prava zavise od broja korisnika, njihove dobi, školovanja i drugih okolnosti.
Prema Zakonu o penzijskom i invalidskom osiguranju Federacije BiH, pravo na porodičnu penziju imaju članovi porodice umrlog osiguranika koji je na dan smrti ispunjavao uslove za starosnu ili invalidsku penziju, kao i članovi porodice osobe koja je već bila korisnik starosne ili invalidske penzije.
Ako je preminuli već primao starosnu ili invalidsku penziju, porodična penzija određuje se od penzije koja mu je pripadala na dan smrti. Ako je riječ o osiguraniku koji još nije bio penzioner, osnov predstavlja invalidska penzija koja bi mu pripadala na dan smrti.
Koliko iznosi porodična penzija?
Visina porodične penzije zavisi od broja članova porodice koji ispunjavaju uslove. Jednom članu pripada 70 posto penzije od koje se porodična penzija određuje, za dva člana iznos je 80 posto, za tri 90 posto, dok četiri ili više članova ostvaruju 100 posto.
Primjerice, ako je penzija od koje se određuje porodična penzija 1.000 KM, jedan korisnik bi prema ovom obračunu imao 700 KM, dva korisnika zajedno 800 KM, tri 900 KM, a četiri ili više korisnika ukupno 1.000 KM.
Kada pravo ostvaruje više članova porodice, porodična penzija određuje se kao jedna penzija. Ukoliko korisnici zatraže odvojenu isplatu, pripadajući iznos dijeli se prema broju korisnika. Ako jednom od članova prestane pravo, za preostale korisnike određuje se novi iznos.
Posebno pravilo postoji za djecu koja su ostala bez oba roditelja. Ona, ukoliko ispunjavaju ostale zakonske uslove, imaju pravo na puni iznos porodične penzije koji bi pripadao osiguraniku ili korisniku penzije.
Ko se smatra članom porodice?
Zakon među članove porodice ubraja bračnog supružnika i vanbračnog partnera, ali i razvedenog supružnika kojem je pravosnažnom sudskom presudom dosuđeno pravo na izdržavanje.
Pravo pod određenim uslovima mogu imati djeca rođena u braku ili van braka, usvojena djeca, pastorčad koju je preminuli izdržavao te unučad bez oba roditelja ako ih je umrli osiguranik ili penzioner izdržavao.
Kod vanbračnih partnera važan je dodatni uslov. Njihov status mora biti utvrđen u odgovarajućem sudskom postupku u skladu s propisima koji uređuju vanbračnu zajednicu.
Kada udovica ima pravo na penziju?
Jedno od najčešćih pitanja odnosi se na uslove koje mora ispuniti supruga nakon smrti muža.
Udovica može ostvariti porodičnu penziju ako je na dan smrti supruga imala najmanje 50 godina. Pravo može ostvariti i prije te dobi ako je bila potpuno nesposobna za privređivanje ili takva nesposobnost nastane u roku od godinu dana od smrti supruga.
Treća mogućnost postoji kada nakon smrti supruga ostane jedno ili više djece koja imaju pravo na porodičnu penziju, a udovica prema njima obavlja roditeljske dužnosti.
Postoji i važno pravilo za žene koje su u trenutku smrti supruga imale najmanje 45, ali manje od 50 godina. Ako do smrti supruga nije navršila 50 godina, ali je imala najmanje 45, pravo na porodičnu penziju može ostvariti kada navrši 50 godina.
Ako je dijete osiguranika ili penzionera rođeno u roku od 300 dana nakon njegove smrti, udovica također može ostvariti pravo pod uslovima propisanim zakonom.
Za muškarce je dobna granica drugačija
Kod udovaca je zakonom propisana viša dobna granica. Muškarac u pravilu ostvaruje pravo na porodičnu penziju ako je na dan smrti supruge navršio 60 godina.
Kao i kod udovica, pravo može postojati i ako je potpuno nesposoban za privređivanje ili ako nakon smrti supruge brine o djetetu koje ima pravo na porodičnu penziju.
Ako je u trenutku smrti supruge imao najmanje 55, ali manje od 60 godina, pravo može ostvariti kada navrši 60 godina.
Do kada djeca mogu primati porodičnu penziju?
Djeca imaju pravo na porodičnu penziju do navršenih 15 godina života.
Nakon toga pravo mogu nastaviti koristiti ako se redovno školuju, ali najduže do navršenih 26 godina. Zakon pritom propisuje da se školovanje u školi istog ili nižeg stepena od već završene ne smatra redovnim školovanjem za potrebe ovog prava.
Posebna pravila primjenjuju se na djecu nesposobnu za samostalan život i rad ili privređivanje. U zavisnosti od toga kada je nesposobnost nastupila i jesu li ispunjeni ostali zakonski uslovi, pravo na porodičnu penziju može trajati dok postoji takva nesposobnost.
Važno je kada se podnese zahtjev
Porodična penzija ne dodjeljuje se automatski. Postupak se pokreće na zahtjev člana porodice umrlog osiguranika ili penzionera.
Važan je i rok. Ako je zahtjev podnesen u roku od tri mjeseca od ispunjavanja uslova, pravo se priznaje prema pravilima koja se odnose na trenutak nastanka prava. Ako se zahtjev podnese nakon isteka tog roka, pravo se u pravilu priznaje od dana podnošenja zahtjeva i najviše tri mjeseca unazad, pod uslovom da su tada ispunjeni potrebni uslovi.
Ne može se istovremeno koristiti više penzija
Još jedno važno pravilo odnosi se na osobe koje ispunjavaju uslove za penziju po više osnova. Zakon propisuje da osoba koja stekne pravo na penziju po više osnova može, prema vlastitom izboru, koristiti samo jedno od tih prava.
Također, pravo na porodičnu penziju osigurava se članu porodice koji nije u obaveznom osiguranju. Postoje i posebna ograničenja: pravo ne može ostvariti član porodice koji je namjerno uzrokovao smrt osiguranika ili penzionera i za to krivično djelo pravosnažno osuđen na zatvorsku kaznu.
Ako je penzioner sklopio brak nakon navršenih 65 godina, supružniku se pravo na porodičnu penziju priznaje pod dodatnim uslovom – da je brak trajao najmanje tri godine ili da imaju zajedničko dijete.
Od 2026. važe i nova pravila o najnižim penzijama
Važno je naglasiti da su početkom 2026. godine izmijenjene pojedine odredbe Zakona o PIO. Prema trenutno važećim pravilima, ako je utvrđena porodična ili invalidska penzija manja od zakonom propisanog najnižeg iznosa, primjenjuju se zaštitne odredbe o najnižoj penziji. Za porodične i invalidske penzije najniži iznos u pravilu ne može biti manji od 90 posto prosječne penzije isplaćene za decembar prethodne godine, usklađene u godini ostvarivanja prava, uz zakonom propisane izuzetke.
Izmjenama Zakona koje se primjenjuju od 1. januara 2026. uvedeno je i usklađivanje penzija dva puta godišnje – 1. januara i 1. jula – prema kretanju potrošačkih cijena i bruto plaća u Federaciji BiH./Tuzlainfo.ba/
