Obilježavanje 9. januara kao Dana Republike Srpske i ove godine izaziva oštre reakcije pravnih stručnjaka i političkih analitičara, budući da je taj datum pravosnažno proglašen neustavnim od strane Ustavnog suda Bosne i Hercegovine. Sagovornici Fene ističu da ovaj kontinuitet obilježavanja predstavlja politički prkos ustavnom poretku države i ima ozbiljne pravne, političke i društvene implikacije.
Profesor ustavnog prava na Internacionalnom univerzitetu Burch, Davor Trlin, naglašava:
“Ovdje govorimo o kontinuitetu određenog političkog ponašanja. Vlasti u Republici Srpskoj 9. januar vezuju za 1992. godinu i predstavljaju ga kao dan osnivanja RS-a. Međutim, u tom trenutku pravno nije mogla postojati Republika Srpska. Sve prije toga bio je jedan de facto paradržavni režim koji se suprotstavljao legalnoj vlasti Republike Bosne i Hercegovine.”
Trlin podsjeća da datum 9. januar 1992. godine simbolizira početak dubokih političkih i etničkih podjela koje su dovele do rata, masovnih progona, etničkog čišćenja i genocida. Naglašava da je Ustavni sud BiH 2015. godine, a potom i 2019. godine, utvrdio neustavnost ovog praznika zbog diskriminatornog karaktera prema nesrpskom stanovništvu.
“Razlog je vrlo jasan, taj datum se poklapa s pravoslavnim vjerskim praznikom, što ga čini diskriminatornim prema nesrpskom stanovništvu Republike Srpske, uključujući Bošnjake, Hrvate i ostale. Time se krše principi ravnopravnosti i nediskriminacije sadržani u Ustavu Bosne i Hercegovine i Dejtonskom mirovnom sporazumu,” navodi Trlin.
Uprkos pravosnažnim odlukama suda, obilježavanje se nastavlja, uz akademije, policijske parade i prisustvo političkih lidera iz RS-a i Srbije. Trlin upozorava:
“Imamo situaciju u kojoj se sudska odluka kontinuirano ignorira. Tužilaštvo BiH može i treba djelovati po službenoj dužnosti, jer se sve ovo dešava javno i uz snažnu medijsku pažnju.”
On dodaje da kontinuirano ignorisanje odluka Ustavnog suda potkopava vladavinu prava i povjerenje građana:
“Kada građani vide da se odluke najvišeg suda sistematski ne poštuju, sasvim je legitimno da se pitaju da li vladavina prava vrijedi jednako za sve.”
Naučni saradnik Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Hikmet Karčić, ističe simboličku dimenziju obilježavanja:
“Policijske parade koje se održavaju svake godine nisu slučajne, one predstavljaju pokazivanje sile i poruku da su vlasti u Republici Srpskoj spremne na taj način ostvarivati svoje političke ciljeve.”
Karčić dodaje da su prisustvo pojedinih osoba iz SAD često korišteni za stvaranje privida podrške, dok stvarna politika međunarodnih aktera ostaje nepromijenjena:
“Ovo obilježavanje je više politički performans nego realna poruka međunarodne podrške. Radi se o dokazivanju moći i poruci da oni koji stoje iza ovakve politike nisu spremni na povlačenje, bez obzira na upozorenja i kritike.”
Sagovornici se slažu da kontinuirano obilježavanje neustavnog Dana RS dugoročno slabi vladavinu prava, produbljuje nepovjerenje među narodima i opterećuje evropski put Bosne i Hercegovine.